انطباق: فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری امروز یک بار دیگر درباره آینده قیمت و سهمیه بنزین صحبت و بر نگرانیها در این خصوص افزوده است. او میگوید دولت امیدوار است نیازی به تغییر سهمیههای اول و دوم بنزین نداشته باشد و اگر قرار باشد تغییری در قیمت یا سهمیهها ایجاد شود، پیش از آن با مردم صحبت خواهد شد.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که هنوز یک هفته از اجرای افزایش قیمت نرخ سوم بنزین نگذشته است؛ تصمیمی که بر اساس آن، از بامداد ۱۷ شهریور قیمت بنزین با کارت جایگاهها از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان افزایش یافت. نرخ اول، یعنی ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و نرخ دوم، یعنی ۵۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی، فعلاً بدون تغییر مانده است.
افزایش قیمت نرخ سوم در میانه شهریور درحالی رقم خورد که سخنگوی دولت پیش از آن با قطعیت از عدم افزایش قیمت پیش از پایان تابستان سخن میگفت لذا حالا که او با عباراتی مثل «فعلاً» و «امیدواریم» دفتر افزایش دوباره قیمت را باز نگه میدارند باید بیش از قبل منتظر تصمیمات بنزینی جدید بود.
حالا نوبت سهمیههاست؟
سخنگوی دولت میگوید تولید داخلی بنزین حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰ میلیون لیتر در روز است، در حالی که مصرف به حدود ۱۴۰ میلیون لیتر میرسد؛ بنابراین دولت برای جبران این فاصله به منابع واردات نیاز دارد.
این اختلاف البته در آمارهای رسمی منتشرشده نیز دیده میشود. طبق دادههایی که همزمان با اجرای نرخ جدید منتشر شد، در پنج ماه نخست سال، تولید بنزین حدود ۱۲۲ میلیون لیتر و مصرف حدود ۱۳۲ میلیون لیتر در روز اعلام شده بود؛ بنابراین مسئله کسری بنزین واقعی است؛ اما پرسش مهمتر این است که چرا بخش اصلی راهحل باید دوباره از جیب مصرفکننده عبور کند؟
دولت ابتدا نرخ سوم را دو برابر کرده است. حالا سخنگوی دولت میگوید امیدوار است مجبور نشود سهمیههای اول و دوم را کاهش دهد. این یعنی سناریوی تغییر سهمیهها دستکم از روی میز خارج نشده است.
حتی گزارشهای اخیر درباره مصوبه دولت نشان میدهد در سه ماه آینده امکان بررسی و اعمال تغییر در میزان سهمیهها وجود دارد و تصمیم نهایی به جمعبندی دولت موکول شده است.
مشکل بنزین فقط قیمت نیست
دولت برای افزایش نرخ سوم استدلال اقتصادی مشخصی دارد؛ فاصله میان تولید و مصرف زیاد شده و واردات بنزین هزینه سنگینی به کشور تحمیل میکند. اما افزایش قیمت به تنهایی الزاماً مشکل مصرف را حل نمیکند.
برخی تحلیلهای اقتصادی درباره افزایش نرخ سوم نیز تأکید کردهاند که، چون بخش بزرگی از مصرف همچنان با سهمیههای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی انجام میشود، اثر این افزایش قیمت بر کاهش مصرف میتواند محدود باشد. برآورد مطرحشده این است که حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد مصرف ممکن است با نرخ سوم انجام شود.
به زبان ساده، اگر هدف اصلی کاهش مصرف و کنترل کسری است، گران کردن بنزین آزاد به تنهایی کافی نیست. وقتی خودروهای کممصرف به اندازه کافی در دسترس نیستند، حملونقل عمومی کیفیت لازم را ندارد و فاصله میان درآمد خانوار و هزینههای زندگی هر روز بیشتر میشود، افزایش قیمت سوخت بیش از آنکه یک سیاست اصلاحی ساده باشد، میتواند به افزایش هزینه حملونقل و در نهایت فشار بیشتر بر قیمت کالا و خدمات منجر شود.
صحبت با مردم کافی نیست
مهاجرانی در اظهارات تازه خود تأکید کرده است: «اگر دولت بخواهد در سهمیهها یا قیمتها تغییری ایجاد کند، حتماً پیش از آن با مردم صحبت خواهد کرد.» این رویکرد مورد تاکید دولت، مثبت و قابل تقدیر است، اما برای جلب رضایت مردم کافی نیست. تصمیمی با چنین آثار گستردهای باید با اطلاعرسانی شفاف، اعلام زمانبندی و توضیح دقیق درباره آثار آن انجام شود. اما تجربه همین شهریور نشان داده که مسئله فقط اطلاعرسانی نیست؛ مسئله زمان و نحوه اطلاعرسانی است. افزایش نرخ سوم بنزین در ۱۵ شهریور اعلام شد و از بامداد ۱۷ شهریور به اجرا درآمد؛ یعنی فاصله میان اعلام تصمیم و اجرای آن بسیار کوتاه بود. حالا دولت از مردم میخواهد به وعده «اگر تغییری باشد، اطلاع میدهیم» اعتماد کنند؛ در حالی که هنوز خاطره وعدههای چند هفته قبل درباره ثبات سهمیهها تا پایان شهریور تازه است.
نکته مهمتر اینکه صرف اطلاع رسانی توان اقتصادی مردم را افزایش نداده یا تاب تحمل جامعه را بالا نمیبرد. همانطور که روزنامه اصولگرای خراسان نیز در شماره امروز خود نوشته بود، نجابت مردم در برابر تصمیمات بنزینی اخیر و وضعیت اقتصادی فعلی جامعه را نباید با رضایتمندی اشتباه گرفت. دولت و مسئولان امر باید بدانند که اشتباه گرفتن سکوت از سر اجبار مردم و رضایت آنها از شرایط تبعات ناگواری دارد، زیرا انباشت مشکلات و تنگتر کردن عرصه برای مردمی که کمر زیر بار مشکلات معیشتی خم کردهاند، نتیجهای غیر از افزایش خشم فروخورده ندارد.
کج دار و مریز بنزینی دولت
رفتار دولت در پرونده بنزین اکنون بیش از آنکه یک سیاست روشن و از پیش توضیحدادهشده به نظر برسد، شبیه حرکت مرحلهای است. ابتدا نرخ سوم افزایش پیدا میکند، سپس درباره ثابت ماندن سهمیههای اصلی اطمینان داده میشود و همزمان احتمال تغییرات آینده کاملاً منتفی نمیشود.
حتی درباره خودروهای نوشماره و برخی گروههای خودرویی نیز بحث تغییر سهمیهها مطرح شده و سخنگوی دولت در آخرین اظهارات خود گفته اگر تغییری صورت بگیرد، پس از بررسی کارشناسی و اطلاعرسانی به مردم خواهد بود.
به این ترتیب، مسئله دیگر فقط این نیست که بنزین امروز لیتری چند تومان است. پرسش بزرگتر این است که قیمت و سهمیه بنزین در ماههای آینده قرار است با چه فرمولی تعیین شود و مردم تا چه زمانی باید منتظر تصمیم بعدی بمانند؟
سناریوی بعدی؛ گرانی بیشتر یا کاهش سهمیه؟
در شرایط فعلی سه سناریو بیشتر از بقیه مطرح است؛ تثبیت سهمیههای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی، کاهش تدریجی حجم این سهمیهها یا حرکت به سمت تغییرات گستردهتر در نظام چندنرخی.
اظهارات امروز مهاجرانی فعلاً سناریوی اول را تقویت کرده، اما آن را قطعی و دائمی نمیکند. استفاده از عبارتهایی مانند «امیدوار هستیم» نشان میدهد دولت هنوز خود را برای شرایطی آماده میکند که ممکن است تغییر سهمیهها را ضروری بداند.
